X
تبلیغات
اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی - روش ‏هاي تزكيه نفس از نظر ملّاصدرا

اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی

مقاله سال اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی

روش ‏هاي تزكيه نفس از نظر ملّاصدرا

رحيم قرباني1

چكيده

تزكيه نفس در هندسه معرفتي حكمت متعاليه، جايگاه ويژه‏اي دارد كه بدون آن نمي‏توان به عمق محتواي بسياري از مسائل آن رسيد. اما رسيدن به روشي مناسب براي اين منظور، اندكي دشوار است. نوشته حاضر درصدد تبيين روش‏هاي ملّاصدرا براي تزكيه نفس است كه انسان را در مسير فهم و معرفت صحيح قرار مي‏دهد. ملّاصدرا به اين منظور، دو دسته از توصيه‏ها را در لابه‏لاي آثارش مطرح كرده است: توصيه‏هاي كلي و اجمالي كه جنبه موعظه يا تشويق دارند؛ و توصيه‏هاي كاربردي كه جنبه عملي و اصلاحي دارند. نوشته حاضر با بررسي برخي از مباني و اصول فلسفي ـ عرفاني مسئله، به نقد و بررسي روش‏هاي تهذيب نفس براي دست يافتن به سطح والايي از درك حقايق هستي از نظر ملّاصدرا مي‏پردازد.

كليدواژه‏ها: معرفت، كمال اخلاقي، تزكيه نفس، دستورالعمل.

مقدّمه

در مسير نيل به سعادت، هموار كردن راه با استعانت از روش‏ها و توصيه‏هاي راه‏رفتگان به مقصد رسيده امري ضروري است؛ زيرا راه‏هاي رهايي از قيد و بند حجاب‏هاي معرفت، به ويژه رذايل اخلاقي و گناهاني كه بيشتر انسان‏ها گرفتار آنها بوده و به راحتي نمي‏توانند از بند آن خلاصي يابند، براي همگان روشن نيست. بدين‏روي، بسياري از بزرگان حكمت و عرفان تلاش‏هايي را در اين امر به انجام رسانده، توصيه‏هايي را براي مشتاقان سير و سلوك ارائه كرده‏اند تا سالكان طريق دوست با به كار بستن آن روش‏ها، از قيد هواي نفس رها شوند و به كمال لايق خود دست يابند. هدف اين نوشتار پرداختن به دستورالعمل‏هاي ملّاصدرا است كه ما را به نقطه عطفي در روش‏هاي اخلاقي و عرفاني دريافت حقايق هستي و نيل به حكمت حقيقي، به ويژه در چارچوب حكمت متعاليه، مي‏رساند.

توصيه‏هاي ملّاصدرا براي تزكيه نفس

ملّاصدرا در زمينه مباحث مربوط به مباني هستي‏شناختي نفس و درك حقايق، دو نوع توصيه و دستورالعمل ارائه كرده است: يكي توصيه‏هاي كلي و ديگري سرمشق‏هاي كاربردي و عملي.

1. روش‏هاي كلي (موعظه‏هاي اجمالي)

اين روش‏ها بدون توجه به مسئله ويژه اخلاقي، اصول اساسي را مورد توجه قرار مي‏دهند. تزكيه نفس از ضروري‏ترين مقدّمات تحصيل حكمت و فهم مسائل آن است. بنابراين، ملّاصدرا علاوه بر مباحث نظري، روش‏ها

و دستورالعمل‏هايي را ارائه كرده است تا اين روند براي

دانشجوي فلسفه آسان‏تر گردد. در مجموعه مواعظ اجمالي، او بر دو نكته تأكيد دارد: توصيه درباره كتاب‏هاي خود، و توصيه بر اصل تزكيه نفس پيش از تحصيل و همراه با آن. هر يك از اين دو مسئله را به طور اجمالي بررسي مي‏كنيم:

1) توصيه‏هاي ملّاصدرا درباره تحصيل كتاب‏هاي خود

بسياري از توصيه‏هاي ملّاصدرا در مقدّمه كتاب‏هايش قرار دارد. به برخي از اين توصيه‏ها به اجمال، اشاره مي‏شود:

الف. الحكمة المتعالية: در مقدّمه كتاب گرانسنگ الحكمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، نكات ارزنده‏اي گنجانده شده كه حايز اهميت فراوان در زمينه تزكيه نفس و ارتباط آن با حكمت است. توصيه‏هايي كه ملّاصدرا در اين مقدّمه درباره تحصيل علمي و نظري حكمت متعاليه از كتاب مزبور به طالبان حكمت دارد، عبارتند از: تكليف و دشواري دادن به نفس از طريق مجاهدت‏هاي عقلي، مشقّت‏هاي بدني به واسطه رياضت‏هاي شرعي و ديني، احاطه به آثار علمي عقلا و حكما، اجتناب از خودرأيي (خود حق‏پنداري) و انكار بي‏دليل سخنان حكما و مطالب كتاب، پاك نگه داشتن مطالب عالي كتاب از انسان‏هاي نااهل، و ياد دادن به اهل آن، اقتدا به طريقه نيكوكاران و متّصف شدن به صفات پاكان و نيكان، تزكيه نفس از هوا و هوس، استحكام بخشيدن به اساس حكمت و معرفت (عرفان)، عدم اشتغال به ياوه‏گويي‏هاي جهله صوفيه، و عدم پاي‏بندي بي‏دليل بر گفته‏هاي مدعيان فلسفه.2 اين توصيه‏هاي ده‏گانه، از اساسي‏ترين عوامل فهم حقايق حكمت به شمار مي‏روند.

علاوه بر كلّ كتاب اسفار و مباحث حكمت متعاليه، موعظه‏اي مجزّا براي تحصيل جلد ششم اين كتاب (يعني علم الهي يا الهيّات) دارد كه در واقع، با اين مقدّمه بر اهميت و تقدّس معرفتي مطالب بخش الهيّات حكمت، تأكيد كرده و به دانشجوي حكمت توصيه نموده است: مقدّمات تحصيل و فهم اين علم را فراهم نمايد، در يادگيري آن از هيچ تلاشي دريغ نكند، آن را جز به اهل آن وانگذارد، و در عمل به مقتضاي آن كوشش نمايد.3

ب. المبدأ و المعاد: توصيه او در مقدّمه كتاب مزبور نيز مربوط به حفاظت حكمت از گزند نااهلان است؛ همان‏گونه كه درباره كتاب اسفار نيز به اين نكته تأكيد داشت. اما در ادامه مقدّمه، نكات مهمي دارد: پيروي از سنّت‏هاي (اخلاقي و معنوي) نيكِ حكما، تخلّق به اخلاق پاكان، كنار گذاشتن لذت‏هاي حسّي، دوري از الفت‏هاي مادي، صفا دادن به دل از كدورت‏هاي بدني، رياضت‏هاي علمي و عملي، دوري از غفلت‏ها و خواب تقليد، و تعمّق در مباحث كتاب.4

ج. المشاعر: در مقدّمه رساله مزبور نيز اين نكات را مورد توجه و توصيه قرار داده است: استماع قلبي حقايق حكمت متعاليه؛ برگرفتن طريقه سلوك الهي كه عبارت است از: ايمان به خداوند و روز واپسين؛ كسب ايمان از طريق براهين يقيني و نشانه‏هاي خداوندي؛ و ارتقاي قلبي سالك در مراتب كمالي به وسيله انوار ملكوتي نهفته در حكمت متعاليه.5 روشن است كه تأكيد و اهميت وي در اين توصيه، بيشتر بر محتواي خود رساله و كتاب‏هاي ديگر اوست و دستورالعمل خاصي ارائه نمي‏كند.

د. مفاتيح‏الغيب: روشن است كه اين كتاب در باب مباني فلسفي و كلامي تفسير قرآن نوشته شده و در مقدّمه اين كتاب نيزتوصيه‏هاوموعظه‏هايي نسبت‏به محتوا و تحصيل علمي و معرفتي، يادآور شده كه حايز اهميت است.6

ه. العرشية: مهم‏ترين مباني ملّاصدرا در باب معاد در رساله العرشية خلاصه شده است. از اين‏رو، توصيه‏هاي راهبردي و علمي او براي فهم و درك دقيق و نظري اين مسائل از اهميتي ويژه برخوردار است. بنابراين، در پايان رساله چنين آورده است: مطالب اين كتاب بدون اقتباس از نور نبوّت و ولايت قابل فهم نيست. پس براي دست‏يابي به اين اقتباس، واجب است به تجريد قلب، تطهير سرّ، انقطاع شديد از مردم، مناجات با خداوند، دوري از شهوات و رياست‏ها، و رفع حجاب بپردازي. بنابراين، نفس خودت را تهذيب كن، نيّتت را خالص، عقيده‏ات را تصحيح، قلبت را نوراني، و خانه دلت را پاك گردان.7 مسائل مورد تأكيد در اين توصيه قريب هفده نكته مهم به قرار ذيل است: مروّت در خواندن و قضاوت درباره كتاب، ترك عادت تقليد و ترك پاي‏بندي به نظر مشهور، جدا شدن از خودرأيي، مهاجرت از نفس و مسافرت به سوي پروردگار، بهره‏گيري از چراغ هدايت نبوّت، درخواست فهم اسرار هستي از باطن ولايت، تجريد تام قلب، تطهير كامل سرّ، انقطاع شديد از مخلوقات، مناجات فراوان با خداوند، روي گردان شدن از شهوات و رياست‏ها و ساير هدف‏هاي پست حيواني، داشتن نيّت صاف (خلوص نيت) و دين خالص، تهذيب نفس، تصحيح عقيده، نوراني كردن دل و تطهير آن براي ورود طواف‏كنندگان آسماني آن، رو كردن به جانب كعبه مقصود و توجه به پروردگار، و عبادت همراه با تفكر و نظر.

و. تفسير آيه نور: او همچنين در توصيه به مباحث تفسير آيه «نور» اين اصول را مورد تأكيد قرار داده است: تزكيه نفس، پاكي ذهن، صفاي دل، و گوش شنوا. او مي‏نويسد: بر تو خواننده و همه فرزندان روحاني‏ام ضروري است كه معنا و محتواي مطالب اين تفسير را با داشتن روحي پاك شده،ذهني‏سالم‏وزلال،وقلبي‏صاف‏وگوشي‏شنوابچشيد.8

ز. المظاهر الالهيّة: در مقدّمه اين كتاب مي‏نويسد: كسي كه قصد دارد در درياي معارف الهي غوطه خورده، به عمق حقايق ربّاني فرورود، برايش لازم است به رياضت‏هاي علمي و عملي بپردازد تا دميدن نور حق، تحصيل ملكه جدايي از بدن، و ارتقا به ملكوت آسماني بر دلش آسان گردد؛ زيرا علوم الهي با عقل‏هاي قدسي هم‏سنخ هستند. بنابراين، درك آنها به تجرّدي تام، لطافتي شديد و فطرتي ثانوي نياز دارد.9 اين توصيه‏ها نيز در واقع، هم از جنبه محتوايي درباره تحصيل‏مطالب كتاب داراي اهميت است، و هم از جنبه تحصيل‏حكمت‏توسط‏سالك طريق معرفت.

ملّاصدرا در مقدّمه و پيش‏گفتار ساير كتاب‏ها و رسايل خود نيز توصيه‏ها و دستوراتي نسبت به مطالب و شرايط تحصيل حكمت از آنها ارائه كرده است كه نوعا به همين نكات برمي‏گردند. رويكرد اصلي اين توصيه‏ها تأكيد بر ايجاد قابليت و شايستگي اعتقادي، قلبي، فكري، علمي و عملي (رفتاري) براي دريافت و درك مسائل و حقايق حكمت است. او بارها تصريح و تأكيد كرده كه بدون تزكيه نفس، عمق اين مسائل و مطالب، آن‏گونه كه سزاوار يك حكيم است، درك و شهود نمي‏شود. بنابراين، براي تحصيل «حكمت متعاليه»، تزكيه نفس و امور مربوط به آن و درك راستين حقايق هستي، لازم هستند؛ چراكه تحصيل حكمت شرط لازم و تزكيه نفس شرط كافي براي درك حقايق به شمار مي‏رود.

2) تأكيد ملّاصدرا بر روش‏هاي نظري تزكيه نفس

ملّاصدرا با تبيين رذايل و گناهان به عنوان مانع و حجاب بزرگ معرفت و كسب حكمت،10 روش‏هاي كلي و عمومي را براي زدودن و برانداختن آنها يادآور شده است كه به مهم‏ترين آنها اشاره مي‏شود: ايجاد صفاي نفس، دوري از كدورت‏ها و امور منفور، رياضت علمي، كسب مرگ ارادي، مرگ طبيعي، و خواب. جنبه اصلي طرح اين عوامل اين است كه نفس در اين موارد، از اشتغال به حواس و ماديات فارغ شده، به جنبه عالي خود معطوف مي‏شود. از اين‏رو، «خواب» و «مرگ» را نيز ذكر كرده است. اما مواردي كه جنبه كاربردي و عملي دارند عبارتند از: صفاي فطري دل، دوري از كدورت‏ها و رذايل، رياضت‏هاي عملي، و مرگ ارادي. موارد نخست را در بحث‏هاي آينده مورد بررسي قرار خواهيم داد. اما «مرگ ارادي» در عبارت ملّاصدرا، از آن به عنوان «ولادت دوم» تعبير شده است كه آن را براي عرفاي كامل11 حاصل مي‏داند و در مراتب پايين دست كمالات، براي نفس (نفوس ضعيف) حاصل نمي‏شود.12 اين نوع مرگ براي انبيا و اولياي الهي اتفاق افتاده است و به دليل غلبه «سلطان الآخرة» بر قلب آنها و خروج از سلطنت دنيا و ماديات، به آن درجه نايل مي‏شوند.13 بنا به تحليل ملّاصدرا، اين نوع مرگ مصداق همان توصيه و امر نبوي است كه فرمود: «موتوا قبل أن تموتوا.»14 او در تحليل اين حديث و مطلب مزبور مي‏گويد: اين روند از اطلاع يافتن بر حقايق، بدين‏روست كه نفسْ حواس را از احساس امور ظاهري و دنيوي تعطيل كرده، پنجره دل را به سوي عالم غيب مي‏گشايد و مشاعر ادراك امور آخرتي و ملكوتي در اين هنگام به كار مي‏افتند.15 اين مبحثْ عرفاني و خارج از حدّ بحث حاضر است.16

عامل و سبب اساسي نزول كلام الهي بر دل انسان‏هاي وارسته، مثل انبيا و اوصياي دين، ارتقا به مدارج عالي كمال نفس و استكمال تمام ابعاد آن است. اما ملّاصدرا مانع نزول را نيز حجاب طبيعت و اقتضائات آن دانسته است.17 شواغل طبيعي در واقع، حجاب معرفت و فهم هستند و چون بسياري از اين شواغلْ در ذيل معاصي و رذايل جاي مي‏گيرند، تحت عنوان «تهذيب اخلاق» ذكر شده‏اند.

وي راه‏كارهاي رهايي از اين حجاب را در ادامه مطلب بيان نموده و به شش نوع و مرتبه از اعراض نفس و توجه كامل به جانب حق اشاره كرده است كه سبب ارتفاع حجاب‏ها مي‏گردند.18 اعراض از اقتضائات جنبه طبيعي نفس كه اقتضائات مراتب جمادي، نباتي و حيواني نفس است، اعراض از ظلمت‏هاي هواها و هوس‏ها، و اعراض از اشتغال به شهوت، غضب، امور حسّي و تخيّل.

با توجه به اين نكات، راه‏هاي زدودن حجاب‏هاي مربوط به گناهان و رذايل اخلاقي، كه ملّاصدرا به طور كلي به آنها اشاره كرده، عبارتند از:

الف. ايمان به خدا: نكات و مطالب مهم درباره رابطه ايمان و حكمت، در مباحث مربوط به حقيقت حكمت بحث مي‏شود19 و روشن است كه پايين‏ترين مرتبه ايمان همان «ايمان تقليدي» است كه در آمادگي دل براي دريافت حقايق، نقش بسزايي دارد،20 و حدّ اعلاي مراتب آن مصداق عيني حكمت است كه در تحصيل روشمند و صحيح حكمت تحقق مي‏يابد.

ب. اعتقاد به معاد: اين اعتقاد براي انسان‏هاي عادي كه در مسير تعليم و تعلّم حكمت و حقايق اشيا قرار گرفته‏اند، يكي از عوامل مؤثر براي زدودن زنگارهاي معصيت و دوري از مقدّمات و مؤخّرات آنهاست. اما انسان‏هايي كه در اوج مراتب عقلي و كمالي سير مي‏كنند و داراي مقام علم و معرفت هستند، نيازي به اين عامل ندارند؛ زيرا تحت تأثير عوامل اساسي‏تري براي ترك معاصي و توجه به قرب الهي قرار دارند.21 براي انجام كارهاي خير و زشت، مبادي و انگيزه‏هاي متفاوتي وجود دارد كه اعتقاد به معاد در مراتب عادي و متوسط مردم، انگيزه‏اي اساسي و مؤثر براي ترك پليدي‏ها و انجام كارهاي پسنديده و نيك است. با اين اعتقاد، ميل و رغبت به كارهاي متناسب با آن، در دل و ذهن انسان تشديد مي‏شود و انسان به صفاي دل و آمادگي براي پذيرش حقايق عقلي در اين دنيا و صورت‏هاي الهي در آخرت سوق مي‏يابد. از اين‏رو، يكي از اصول جامع براي تحصيل صحيح و روشمند حكمت در پي امور اخروي بودن و دوري از دنيا و امور پست آن است.22 مايه اصلي اين توصيه، توجه به جنبه عالي نفس است كه در همه مراتب نفس و كمالات آن، فيض و قدرت جنبه عالي به ظهور مي‏رسد، و در صورت رويگرداني از آن، كمالات ممكن و احتمالي نهفته در نهادش باطل و پوشيده مي‏گردد.

بر اساس اين اصل، ملّاصدرا بر حفظ جانب خداوند و ملكوتش، دور انداختن امور باطل، روي‏گرداني از شهوات، و جنگ با دشمنان خدا به «جهاد اكبر» توصيه كرده است تا از اين طريق، درهاي رحمت و بركت، كه درهاي نيل به حقايق اشياست، بر روي دل باز گردد.

ج. توبه: دست شستن از معصيت‏ها و رو كردن به ساحت ربوبي عامل ديگري براي خلاصي از حجاب گناهان و رذايل است. با اينكه توبه بيشتر به روشي عملي نزديك‏تر است، اما با توجه به شرايط آن، كه در كتب اخلاقي ذكر شده، مهم‏ترين كاركرد آن نظري و عقلي است؛ زيرا ركن اعمال (نيّت) را تحت تأثير قرار داده و بلكه در مراتبي از ذهن و دل به وقوع مي‏پيوندد.

علاوه بر توبه، ارتقاي علمي و توجه به مباني عقلي نيز عامل و سببي مؤثر براي زدودن و خاموش كردن آتش معصيت‏ها و رذايل به شمار مي‏رود. در واقع، اين دو عامل نقش آب براي خاموش كردن اين آتش را ايفا مي‏كنند. از اين‏رو، ملّاصدرا مي‏نويسد: انسان كامل كسي است كه آتش رذايل و نفسانيت را با آب «توبه» و «علم» خاموش گرداند، پيش از اينكه به جهان مجازات قدم بگذارد.23

«توبه» از نخستين مراحل و منازل سلوك عرفاني و معرفت است كه آن را ساري در تمام مراحل استكمال مي‏دانند؛24 زيرا نقشي مؤثر و اساسي در آماده‏سازي نفس براي پذيرش و تحقق مراتب بالاتر كمال و درك حقايق منازل معرفتي و سلوكي داراست.

د. صفا يافتن دل و قدرت نفس بر انجام طاعات: اين دو نيز داراي نقشي شايان توجه در دوري از معاصي و رذايل هستند. ملّاصدرا مي‏گويد: علت اينكه اصحاب يمين در دنيا به معصيتي اقدام نكرده و فسادي در زمين انجام ندادند، اين است كه آنها دل‏هايي پاك و صاف داشته و از قدرت قابل ملاحظه‏اي بر انجام طاعات و عبادات، و به جا آوردن امور نيك و پسنديده برخوردار بوده‏اند:25 علت اين مسئله آن است كه طاعات و عبادات نقش فوق‏العاده‏اي در تزكيه نفس و آمادگي آن بر پذيرش حقايق دارند. (اين مسئله در بخش تزكيه نفس به عنوان نقش عبادات در تزكيه نفس به طور مفصّل مورد بررسي قرار خواهد گرفت.)

ه . صبر و تقدير معيشت: هر يك از اين دو امر نيز نقش قابل ملاحظه‏اي در كمّ و كيف كسب علم و توفيق در اين مسير دارد؛ اوّلي از حيث رياضت نفس، تصفيه ذهن، و ايجاد رقّت قلب؛ و دومي هم از حيث ايجاد آسودگي خاطر و كم شدن دغدغه اشتغال به امور دنيوي.26

و. رعايت مراتب تهذيب بر اساس مراتب كمال عقل عملي: مراتب كمال عقل عملي بر اساس تهذيب و تزكيه شكل مي‏گيرد. ملّاصدرا هر يك از مراتب عقل عملي را بر اساس استكمال عملي نفس بيان كرده و راه‏يابي به مراتب كمال عقل نظري را در گرو تحقق اين مراتب دانسته كه همه آنها بر پايه تهذيب نفس استوارند: 1. تهذيب ظاهر به وسيله انجام عبادات و دوري از گناهان؛ 2. پاك كردن درون از رذايل؛ 3. مشاهده صورت‏هاي علمي؛ 4. فناي نفس از خود و ملاحظه حضرت الهي.27 او همين مراتب را در جاي ديگري با تعبيري متفاوت بيان كرده كه اساس آن بر همين تقسيم استوار است.28

نكته حايز اهميت در اين تقسيم، آن است كه همه مراتب نفس فقط در صورت تهذيب و تزكيه به كمال مطلوب نايل مي‏شوند. مراتب چهارگانه مزبور ـ به ترتيب ـ به اين نام خوانده مي‏شوند: 1. تجيله؛ 2. تخليه؛ 3. تحليه؛ 4. فنا.29 چنان‏كه ملاحظه مي‏شود، توجه دادن ملّاصدرا به مراحل چهارگانه تهذيب، بسيار مهم و اساسي است و نبايد از آن به سادگي گذشت.

ز. تقوا: تفكر و تلاش كن تا توشه‏اي در اين دنيا جمع كني؛ چراكه بهترين ره‏توشه تقواست.31 ملّاصدرا دليل تأكيد بر تقوا را اين‏گونه بيان مي‏كند: تقوا موجب تجرّد نفس از دنيا و ماديات مي‏شود، و چون تجرّد نفس با علم و معرفت تلازم دارد، نفس به كمال عقلي‏اش مي‏رسد،32 و بر اساس آيه قرآن، كسي كه به اين مرتبه از تقوا نايل شده باشد، خداوند علوم ربّاني را بر دل او جاري مي‏كند.33 بنابراين، وي حصول علوم اهل معرفت را فقط از طريق تقوا ممكن مي‏داند.34 در نتيجه تقوا، درهاي الهام و وحي با مراتب گوناگونش بر روي اهل معرفت گشوده و علوم و حقايق هستي از جانب جهان ملكوت به عنوان معرفت قدسي بر دل آنها جاري مي‏شود.35 او در ذيل توصيه كلي و اجمالي به تقوا، بر اجتناب از هوا و هوس، محبت دنيا، هم‏صحبتي باابناء الزمان و عادات، و اخلاق زشت و پست آنها تأكيد كرده است.

ح. تفكر: تفكر نيز به طور كلي، نقش قابل ملاحظه‏اي در تسريع و بهبود روند تزكيه نفس و رسيدن به حقايق ايفا مي‏كند، به ويژه اگر تفكر در مسائل مربوط به ماوراي طبيعت باشد. او در شرح حال صاحبان عقل و تفكر، به نكات مهمي در اين باب اشاره كرده است36 كه بر اساس عبارت وي، مي‏توان برخي از مهم‏ترين اسباب براي اولوالالباب بودن را اين‏گونه بيان كرد: ذكر، تفكر، تجرّد عقل از امور مادون عقل، طهارت نفس، تهذيب خواطر از اموري مثل وساوس عادي، تصفيه افكار از موهومات، انقطاع از آميختگي‏هاي حسّي و جسماني، فكر دقيق، طبع با ذكاوت، و قلب نوراني. بنابراين، از صاحبان عقل و درايت گشتن، همه امور مربوط به تزكيه نفس را دربر دارد. از اين‏رو، كسي كه در روند نيل به اين مقام قرار دارد و يا با تلاش‏هاي خود و عنايت الهي به آن رسيده است، بهترين روش تزكيه نفس را در مسير كمالي خود به كار مي‏بندد. دليل اصلي براي تأكيد بدين مقام، نقش خود حكمت و مسائل عقلي در تزكيه است.

از جمله تفكرهايي كه تأثيري بسزا در حصول نتايج والاي معرفتي و قدسي دارند، عبارتند از:

1. تفكر درباره ملك و ملكوت: در راستاي نيل به تزكيه نفس، وي همچنين به تفكر درباره حقايق و پديده‏هاي هستي توصيه كرده است.37 اين توصيه در واقع، بر معرفت ابعاد نفس و مراتب هستي، گذر از مراتب پست براي نيل به مراتب عالي، تا رسيدن به حضرت الهي تأكيد و توجه دارد.

2. تأمّل درباره كيفيت موازنه دو عالم: در پي توجه دادن به تفكر درباره عالم ملك و ملكوت، به ارتباط و تعامل اين دو عالم نيز توجه كرده و بدان توصيه نموده است. آنچه در اين توصيه مورد توجه و تأكيد است، عبارت است از: تأمّل در موازنه ميان دنيا و آخرت، اكتساب مايه علمي، نيل به حقايق خالص معرفت، وزن كردن نيكي‏ها با ترازوي صدق، و محاسبه نفس پيش از فوت وقت.38 توجه به هر يك از اين امور، نتايج علمي و معرفتي ويژه‏اي در پي دارد كه ملّاصدرا به آنها پرداخته است.

3. تفكر در آيات الهي: قوّه تفكر، كه وجه تمايز انسان از ساير مخلوقات است، كاركردها و زمينه‏هايي براي رشد و كمال انسان به همراه دارد. يكي از كاركردهاي آن «تفكر در آيات الهي» است. اين كاركرد نقش قابل توجهي در شكوفايي و تعالي عقل انسان دارد كه زمينه‏هاي فهم حكمت را فراهم مي‏كند.39

ط. ارتقا يافتن به مراتب والاي نفس: بسياري از مسائل مربوط به نفس‏شناسي، در نظر ملّاصدرا بر شناخت نفس و ارتقاي مراتب آن وابسته است؛ مثلاً، وي درك و فهم كيفيت وحدت نفس در همه مراتب را عامل مهمي براي درك حقايق هستي معرفي مي‏كند.40

ي. شجاعت براي قتل نفسانيت: در حديثي آمده است: «إنّ اللّه يحبّ الشجاعة و لو علي قتل حيّة.»41 ملّاصدرا در شرح اين حديث مي‏گويد: مارهاي بيروني چون مار نفست نيستند (از نفس ترسناك‏ترند.) بنابراين، با نفس خود مجاهدت نما و از عقايد باطل و آراء خبيثش خلاصي پيدا كن، يا آن را كنترل كرده، به دست خود وادار به تسليم ساز.42

2. روش‏هاي تزكيه نفس

در اين مبحث، به دو نكته توجه مي‏شود: الف. رابطه اعمال با تزكيه‏نفس و تحصيل‏حكمت؛ ب. روش‏هاي كاربردي تزكيه نفس.

الف. رابطه اعمال با تزكيه و تحصيل حكمت

ملّاصدرا علاوه بر توصيه‏هاي اجمالي و كلي ـ كه ملاحظه شد ـ توصيه‏هايي به طور كاملاً مشخص و كاربردي نيز براي تزكيه نفس، تهذيب اخلاق، تصفيه دل، و تحصيل حكمت ارائه كرده كه بررسي اين موارد در اين مجال حايز اهميت فراوان است. براي رسيدن به نتايج مطلوب عقلي در مباحث و مسائل فلسفي و همچنين براي دست‏يابي به حدّ مطلوبي از فهم و درك والا از مسائل فلسفي در تحليل‏ها و بررسي‏هاي عقلي از حقايق هستي، توجه به برخي نكات اخلاقي، كارساز است. برخي از اين نكات، كه ملّاصدرا به عنوان توصيه‏هاي اخلاقي و معنوي ارائه كرده، از اين قرارند:

1ـ اجتناب از هوا و هوس: دوري از هوا و هوس براي انسان سعادتي بزرگ است.43

2ـ دوري از حبّ دنيا: دوري از محبت دنيا نيز از اين نظر مورد تأكيد و توصيه قرار دارد كه ملّاصدرا آن را با «كفر» ملازم دانسته44 و آن را ريشه شقاوت معرفي كرده است.45

3ـ تلاش براي قرار گرفتن در رديف انسان‏هاي كامل: توصيه به قرار گرفتن در زمره عارفانِ به اسرار الهي و مشاهده‏گران آيات ربوبي، توصيه‏اي اساسي است كه عمل به آن، حقايق فراواني را بر دل سالك فرو مي‏ريزد. از اين‏رو، وي بر قرار گرفتن شاگردان حكمت در زمره عارفان توصيه و تأكيد دارد.46

4ـ تلاش بي‏وقفه براي نيل به مراتب كمال معنوي در مسير سير و سلوك: ملّاصدرا در ضمن توصيه و توجه به تقوا، به تلاش بي‏وقفه در مسير سلوك علمي و معنوي نيز به عنوان توصيه‏اي اساسي تأكيد كرده و ابعاد اين مسئله را در قالب نصيحت‏هاي گوناگون بيان كرده است. در اين توصيه‏ها بر طلب كردن غناي ابدي، رهايي از قيد بدن مادي،47 تلاش فراوان براي خروج از سلطه شيطان و سربازانش و ورود به حيطه اهل ولايت و اولياء اللّه،48 و در جايي هم بر شناخت امور محسوس تأكيد كرده است تا توانايي‏تشخيص‏امورانحرافي‏ازامورهدايتي‏كسب‏گردد.49

با توجه به نقش شايان اهميت اعمال در تزكيه نفس و كمك به فهم مسائل حكمت از اين طريق، بررسي اجمالي اين مسئله نيز به شفّافيت و دقيق‏تر شدن بحث كمك مي‏كند. از اين‏رو، نقش اعمال ـ به طور مطلق ـ در تزكيه نفس را بررسي كرده، سپس به بررسي اعمال عبادي در اين سير مي‏پردازيم:

1. نقش اعمال در تزكيه نفس: فايده اصلاح عمل، اصلاح قلب است، و نتيجه اصلاح قلب نيز كشف حقايق.50 ملّاصدرا بر اين اساس، اعمال و آداب شرعي را به عنوان عوامل تزكيه مطرح كرده، مي‏گويد: اعمال شرعي، اعم از واجب و مستحب، به تزكيه نفس برمي‏گردند كه در حقيقت، عبارتند از: رفع موانع و حجاب‏ها.51 اين عبارت در حقيقت، به اعمال ضروري و عادي توجه دارد و كلّيت اعمال را موردنظر قرار مي‏دهد، اعم از اعمال شرعي و غيرشرعي؛ يعني هم اعمال خيري كه مورد تأكيد شريعت هستند و هم اعمالي كه از حسن فعلي برخوردارند در اين تحليل جاي مي‏گيرند. بنابراين، فايده كلي عمل‏درنظر ملّاصدرا، تطهيروتهذيب‏نفس است.52

او همچنين مي‏گويد: وجوب اعمال صالح و ترك اعمال زشت، به خاطر اصلاح دل و جلب احوال بر آن است. بنابراين، برخي اعمال مانع جذب حالات الهي به دل مي‏شوند، ولي برخي ديگر عاملي براي صفاي دل و نيل به حقايق ملكوت مي‏گردند.53 او در واقع، دو نوع اثر براي اعمال ذكر كرده است: يكي اثر ظلماني و ديگري اثر نوراني. اعمال زشت اثر ظلماني، و اعمال نيك آثار نوراني به جاي مي‏گذارد.54

اما تأكيد اصلي ملّاصدرا در اين باب، بيشتر بر روي تأثير عوامل صالح بر دل و جان است. از اين‏رو، مي‏نويسد: از تكرار اعمال، اخلاق و ملكات نيك در نفس حاصل مي‏شود و هنگامي كه اين اعمال، نظير روزه، نماز، صدقات، نيّات پاك، و دقت در امور، بيشتر تكرار شوند، از مداومت اين كارها، هيأت‏هاي نيك در نفس رسوخ پيدا مي‏كنند و در نتيجه، دل انسان با نور صفات مَلَكي نوراني مي‏شود و انجام كارهاي خوب و ارتكاب فضيلت‏ها برايش آسان مي‏گردد.55

جنبه مهم و اساسي در اين رويكرد، توجه به جايگاه هستي‏شناختي عمل است. اعمال انسان، تزكيه و تصفيه نفس را نتيجه مي‏دهد. اما اين نتيجه امري نيست كه به خودي خود داراي ارزش باشد؛ زيرا تصفيه و تزكيه امري عدمي است، نه وجودي؛ يعني اعمال صالح انسان، موجب تخليه رذايل و خبايث از عرصه دل مي‏گردند، و خالي شدن نفس از امور زشت و پليد به تنهايي فضيلت و مرتبه‏اي مستقل براي نفس نيست و فقط مقدّمه قرارگيري آن در مراتب كمالي به شمار مي‏رود. از اين‏رو، ملّاصدرا مي‏گويد: تهذيب نفس به خودي خود، مقصود نيست، بلكه مقدّمه‏اي براي رسيدن به كمالات بالاتر است؛ از جمله اينكه معارف حقيقي در باب جلال الهي در ذات و صفات او براي انسان حاصل شود. بنابراين، پرداختن به تزكيه و سلوك معنوي، بدون كسب دانش و معرفت، چيزي جز وبال نيست؛ چراكه اين روند از سلوك موجب مي‏شود خواطر وهمي و وسوسه‏هاي نفساني و شيطاني شدت يابند و سالك را از مسير الهي و هدايت خارج گردانند.56

ملّاصدرا در واقع، تزكيه نفس را فقط از لحاظ مقدّمه و آلي بودن مورد توجه و تأكيد قرار مي‏دهد و آن را به تنهايي فاقد ارزش معرفتي و هستي‏شناختي مي‏داند. اين امر تا حدّي روشن است؛ اما نكته حايز اهميت در اينجا آن است كه تزكيه نفس علي‏رغم داشتن جنبه عدمي، از مرتبه وجودي نيز برخوردار است و مسئله مهم در اين مجال، عبارت است از: سهولت تحصيل حكمت در اثر تزكيه نفس. بنابراين، نمي‏توان ارزش وجودي تزكيه نفس در اين مقام را ناديده انگاشت، اگرچه تزكيه بدون قصد معرفت و بدون تحصيل حكمت، مي‏تواند معضلات و مشكلات فراواني در پي داشته باشد.

اما در رويكرد ملّاصدرا، اعمال صالح در چارچوب اعمال و آداب شرعي تحليل و بررسي مي‏شوند.57 در واقع، اين مسئله را مي‏توان ذيل عنوان نقش عبادت در تزكيه نفس (بحث بعدي) بررسي كرد.

2. نقش عبادات در تزكيه نفس: ملّاصدرا با توجه به بحث نظري درباره نقش و تأثير عوامل در تزكيه نفس و تهذيب اخلاق، توصيه‏هاي مهمي در باب اعمال عبادي و نقش مؤثر آنها در روند اصلاح و طهارت دل بيان كرده و برخي از عبادات را بررسي و مطرح نموده است كه زمينه بررسي ساير آداب شرعي را فراهم مي‏سازند. مطالب وي درباره اين اعمال به ترتيب ذيل هستند:

1ـ وضو: بررسي نقش عبادات شرعي در تزكيه را مي‏توان از وضو شروع كرد كه مبدأ و مقدّمه ديگر عبادات است و تهذيب ظاهر، از جهتي وابسته بدان.58 ملّاصدرا اولين مرتبه از مراتب عقل عملي را از جنبه قرار گرفتن در روند استكمال نفس، همين تهذيب ظاهر دانسته است.59

2ـ نوافل: نوافل (مستحبّات) به طور كلي و نمازهاي نافله به طور خاص، نقش قابل ملاحظه‏اي در صفاي باطن و رفع حجاب‏هاي معرفت دارند.60 از اين‏رو، بزرگان حكمت و معرفت توجه ويژه‏اي به نمازهاي مستحبي مبذول داشته‏اند.

3ـ واجبات شرعي: عمل به واجبات شرعي، مثل نماز، روزه، زكات، جهاد و حج، آن‏گونه كه در شريعت اسلام بيان شده، موجب قابليت‏هاي فراواني در وجود انسان مي‏گردد و عمده آن به شايستگي كسب نور معرفت و حقيقت از ساحت الهي برمي‏گردد.61

نكته مهم در اينجا، توجه به نقش مؤثر عمل به واجبات شرعي در تزكيه نفس است. اين امور به دليل جايگاه هستي‏شناختي، كه در نظام فلسفي دارند، در تحليل ملّاصدرا به عنوان عاملي وجودي براي نيل به كمال تلقّي مي‏شوند؛62 مثلاً، وي درباره نماز مي‏نويسد: «نماز از عباداتي است كه شديدترين اثرها را در جوشاندن دل، نرمي و لطافت آن، و ذوب طلاي اخلاص در كوره امتحان دارد؛ زيرا نماز امور بسيار مهمي را شامل مي‏شود؛ مثل آتش ايمان، معرفت، خوف الهي، خشيت، قرب الهي، توبه، فكر و رياضت‏هاي بدني.63

علّامه مجلسي نيز درباره زكات نوشته است: اداي زكات مانع تلف شدن و تضييع اموال گشته، نفس را از رذيله بخل پاك مي‏گرداند.64 خود ملّاصدرا نيز زكات را از لحاظ تأثير در تزكيه نفس اين‏گونه توصيف كرده است: زكات موجب‏بازگشتن‏نفس‏ازتوجه به امور پست مي‏گردد و ازاين‏رو،ملكه‏پاكيزگي‏ازغيرخدارابه ارمغان مي‏آورد.65

او در بحث مربوط به نتيجه عبادت مي‏گويد: عبادت انسان تشبّه به مبدأ اعلا را در پي دارد كه با حاصل شدن اين تشبيه، تزكيه نفس از جسمانيت و امور پست پديد مي‏آيد و در نتيجه، مقدّمه فهم حكمت نيز فراهم مي‏گردد.66 بر اين اساس، تحليل او از حج نيز بر همين منوال است: حج عبادتي است كه بيشترين اثر را در اين زمينه به جا مي‏گذارد.67

به هر حال، اعمال و آداب ديني از اين دست، هم از لحاظ جسماني و هم از لحاظ معنوي و روحاني، از تأثير فراواني در تزكيه نفس برخوردارند.68 بنابراين، يكي از حكمت‏هاي مهم اعمال شرعي مانند نماز و روزه، اين است كه در دل انسان احوال جديد الهي ايجاد مي‏كنند.69 بدين‏روي، وي غرض از اعمال شرعي را از جنبه‏هاي متعددي بررسي كرده و نكات معرفتي حائز اهميتي را يادآور شده است.70 بنابراين، در حالت كلي، عمده عبادات بدني به دو نوع تهذيب منتهي مي‏شوند: يكي تزكيه نفس، و ديگري تخليه آن.71

4ـ ياد مرگ: از جمله عوامل تزكيه نفس، كه جنبه عبادي دارد، ياد مرگ است.72

5 ـ صدقه: صدقه نيز از جمله اعمالي است كه نقش بسزايي در تزكيه نفس دارد.73

نكته حايز اهميت درباره بحث حاضر اين است كه همه تأثيرها و نتايج اعمال و آداب ديني از يك جنبه اساسي، يعني رياضت بر اساس دستورالعمل‏هاي شريعت الهي، سرچشمه مي‏گيرند.

ب. روش‏هاي كاربردي تزكيه نفس

ملّاصدرا دستورالعمل‏هاي دقيقي براي تزكيه نفس، به ويژه با رويكرد نتيجه‏بخش بودن آن در معرفت، ارائه كرده كه عمده‏ترين و اساسي‏ترين دستورات وي عبارتند از:

1. رياضت: ملّاصدرا در انتقادات خود بر ابن‏سينا، به اين نكته توجه كرده كه علي‏رغم هوش و ذكاوتش، نتوانسته است مسئله معاد جسماني را حل كند. ايشان درباره دليل عدم توانايي او نوشته است: بدان كه اين مسئله دقيق و امثال آن از احكام موجودات، ممكن نيست به دست آيند، مگر از طريق مكاشفات باطني، مشاهدات سرّي، و معاينات وجودي. و حفظ قواعد بحثي در آنها به تنهايي مثمر ثمر نيست، و اين مكاشفات و مشاهدات جز با رياضت‏ها و مجاهدات در خلوت به دست نمي‏آيد.74 با توجه به اين عبارت، نظر ملّاصدرا بر آن است كه بسياري از مسائل فلسفي بدون رياضت‏كشي و مجاهدات، قابل درك و فهم نيست. حتي از توصيه‏هاي خود بر كتاب‏هايش روشن شد كه سالك طريق حكمت و معرفت بايد نفس خود را با مجاهدت‏هاي فراوان به زحمت اندازد تا به توفيق نايل آيد.75

بر اين اساس، او حكيم (كسي كه مباحث نظري حكمت را تحصيل نمايد) و طالبان حكمت را به رياضت و مجاهدت توصيه كرده است؛ زيرا مراتب فهم انسان‏ها از حقايق اشيا، بسته به كمّ و كيف رياضت‏هاي آنها درباره امور شيطاني، نفساني، وهماني، و دنيوي متفاوت، و رياضت‏كش‏ترين آنها داراي قوي‏ترين، بيشترين، و صحيح‏ترين فهم و درك است.76 او در توصيه به اهل كلام، نسبت به فهم اسرار شريعت الهي بر اين نكته تأكيد كرده است.77 چنان‏كه روشن است، رياضت بر پايه مبارزه با شهوات و نفسانيات شكل مي‏گيرد و از اين‏رو، زنگارهاي شهوات و معاصي را از صفحه دل مي‏زدايد.78

الف ـ انواع رياضت: ملّاصدرا در واقع، دو نوع رياضت و مجاهده را براي اين هدف در نظر دارد: يكي رياضت عقلي و ديگري رياضت عملي.79

در باب «رياضت عقلي»، نكات شايان توجهي وجود دارند. مسائلي مثل برهان «عرشي» او بر توحيد واجب تعالي،80 بحث «فاعل و غايت» (علّيت آن دو)،81 درك و تمييز صحيح مسائل و مباحث مربوط به «مُثُل» افلاطوني،82 و مباحث مربوط به «كلّي طبيعي»،83 بدون رياضت‏هاي عقلي و فلسفي قابل فهم و درك نيستند. از اين‏رو، صرفا رياضت عملي راه به جايي نمي‏برد.84

در باب «رياضت عملي» نيز او مهم‏ترين و اساسي‏ترين رياضت‏ها را رياضت شرعي مي‏داند. رياضت شرعي در حقيقت، پاي‏بندي به اصول و احكام عملي شرع مقدّس است.85 بر اين اساس، حكيم را به كار بست اوضاع و اعمال شرعي توصيه اكيد كرده است.86

ب ـ معنا و مراتب رياضت: «رياضت» به معناي منع از خواسته‏ها و خوشامدهاست و داراي دو قسم «جسماني» و «روحاني» است. قسم جسماني نيز دو نوع «خارجي» و «داخلي» دارد كه رياضت خارجي همان محاربه با دشمنان خداست. رياضت داخلي نيز بر دو قسم است: 1. تطهير بدن از نجاسات ظاهري؛ 2. «اتيان» كه يا مالي است و يا بدني. رياضت مالي يا قابل تكرار است و يا غيرقابل تكرار؛ اما رياضت بدني يا مربوط به ترك است و يا مربوط به انجام دادن. رياضت مربوط به ترك يا ترك لازم است، مثل روزه، و يا ترك متعدّي است، مانند ترك مردم‏آزاري؛ از قبيل ترك غيبت و فحش. رياضت مربوط به فعل (انجام دادن) نيز يا لازم است يا متعدّي. فعل متعدي مانند ذبح قرباني براي مساكين، و فعل لازم مانند نماز، ذكر و تسبيح. اما مجاهده روحاني به دو نوع «تزكيه» و «تحليه» تقسيم مي‏شود. تزكيه مربوط به رذايل قواي نفس، مثل كبر، حسد و حرص است، و تحليه مربوط به تحصيل فضايل و معارف نظري است.87

به هر حال، ملّاصدرا روش صحيح رياضت عرفا را اين‏گونه تبيين مي‏كند: روش سالكان طريق الي اللّه در توجه به خدا و رياضت اين است كه پس از توبه، به چهار امر ملتزم شوند: 1. جوع (گرسنگي)؛ 2. شب‏زنده‏داري كه دل را صفا و جلا مي‏دهد و صفاي حاصل از جوع را دو چندان مي‏كند؛ 3. همّت كه انسان را از اشتغال قلب به اغيار دور مي‏كند؛ 4. خلوت كه چشم و گوش را از اشتغالات حرام مسدود كرده، دل را آماده پذيرش انسان با عوالم برين مي‏گرداند.88

دليل اصلي اهميت رياضت در حكمت اين است كه از اساسي‏ترين روش‏هاي به ظهور رسيدن توانايي‏هاي نفس به شمار مي‏رود.89 بنابراين، از طريق رياضت، هم حيات عقلي نفس حاصل مي‏شود،90 هم كشف تام حقايق هستي در اين مسير تحقق مي‏يابد91 و هم زمينه‏سازي تحقق ايمان بدين‏وسيله صورت مي‏پذيرد.92 با توجه به همه اين نكات، ملّاصدرا معتدل‏ترين روش سلوك براي نيل به مقصد نهايي كمال و درجات جنود الرحمان را رياضت و مجاهدت نفس مي‏داند.93

نكته پاياني ـ همان‏گونه كه يادآوري شد ـ اينكه همه تلاش‏هاي انسانْ به شرط تأييد و عنايت الهي نتيجه مي‏دهد. در رياضت نيز همين‏گونه است و اگر مدد آسماني و تأييد قدسي خداوند يار سالك نباشد، چيزي جز مشقّت و سختي ظاهري در پي نخواهد داشت. بنابراين، در روند اين كار، بايد رضايت و عنايت الهي نيز جلب شود تا نتيجه مطلوب حاصل آيد.94 نكات فراواني در زمينه رياضت در بيانات عرفا و ائمّه اطهار عليهم‏السلامآمده است كه زبده‏ترين نكات آن در بيان ملّاصدرا آمده است.

2. رغبت به خدا: از جمله عوامل رفع خواطر، كه عامل تزكيه نفس نيز به شمار مي‏رود، رغبت به خدا و تقرّب به ساحت كبريايي اوست. ملّاصدرا در برشمردن وسايل و روش‏هاي تحقق اين عامل، نكات و مسائل شايان توجهي را يادآوري كرده است كه در تزكيه نفس نفش قابل ملاحظه‏اي ايفا مي‏كنند. وي در يك تقسيم‏بندي از اسباب و وسايل نيل به قرب الهي براي حاصل شدن تزكيه نفس، اركان و اصول تقوا و اخلاص در مسير كمال را ترسيم و تبيين كرده است95 كه شرح هر يك از اين امور، تفصيلي بيش از حد اين مقاله مي‏طلبد. البته نيل به قرب الهي، داراي موانع و حجاب‏هايي است كه نبايد بي‏توجه از كنار آنها گذشت. او برخي از اين موانع را يادآوري كرده است. از جمله اين موارد، مي‏توان به نكات ذيل اشاره كرد: شك‏هايي بي‏مورد و بي‏منطق درباره وجوب و امكان،96 تشويش در اسباب ديانت و معيشت،97 و لغزش در مباحث نظري مربوط به حدوث عالم.98

اهميت اين مسئله چنان زياد و چشمگير است كه خود ملّاصدرا در موارد مهم فلسفي، براي يافتن صفاي دل و تزكيه نفس، براي فهم دقيق مطلب و اخذ نتيجه مطلوب، به اين امر تكيه و توجه اساسي كرده است.99

3. خلوت‏گزيني: خلوت يكي از راه‏كارهاي مؤثر براي تزكيه نفس است؛ اما اين مهم در نيل به تقرّب نيز مؤثر است. علت اصلي تأثير خلوت گزيدن اين است كه سالك بسياري از امور متضاد با كمال و استكمال نفس را ترك مي‏كند و از همين‏رو، به پاك شدن صفحه دل از زنگارها و موانع كمال و رسيدن به مقام قرب عالم ملكوت و جبروت كمك شاياني مي‏نمايد.100 ملّاصدرا رغبت به خلوت را در رديف حالات والا و احوال كمالي نفس نوشته و مجموعه اين حالات را نتيجه‏بخش عشق الهي و معيّت با خداوند خوانده است.101 در نتيجه خلوت، تهذيب نفس حاصل مي‏شود و قرب الهي به بار مي‏آيد. از اين نظر، خلوت نزد عرفا و حكماي كامل، يكي از اسباب نيل به حقايق حكمت و معارف الهي به شمار مي‏رود.102

توجه و تأكيد بر دوري از هم‏صحبتي با جاهلان نيز در همين زمينه حايز اهميت است كه ملّاصدرا به شرح آن پرداخته است.103 از مهم‏ترين عوامل توفيق در سير و سلوك عملي و معنوي، دوري گزيدن از مردمان زمانه است. خود ملّاصدرا يكي از اساسي‏ترين سبب‏هاي موفقيت خود در حكمت را مرهون اين مسئله دانسته است.104 دوري از جاهلان، عدم قناعت بر مجرّد قيل و قال، و عدم اكتفا به ظاهر عبارات و اصطلاحات علمي، از مهم‏ترين اسباب و رازهاي موفقيت حكماي بزرگ بوده است كه خود ملّاصدرا بدان توصيه و تأكيد مي‏كند.

4. فكر و عمل: تفكر در باب اموري كه با فهم و درك حقايق هستي و معارف الهي مرتبطند و همچنين عمل به مقتضاي امور مربوط به حكمت، از عوامل تزكيه نفس و زمينه‏ساز فهم صحيح حكمت و مسائل آن به شمار مي‏رود. ملّاصدرا اين مسئله را در باب معنا و محتواي هدايت بيان كرده است: براي اين هدايت درهاي متعدد و راه‏هاي فراواني وجود دارد و اين راه‏ها و درها در حقيقت، مسائل علمي و مقاصد ديني هستند؛ زيرا هر قاعده كلي نقش قابل ملاحظه‏اي در به دست آوردن ملكه نوراني هدايت دارد؛ زيرا اگر نظري باشد تأثير آن در تنوير دل، مستقيم و بالذات است، و اگر عملي باشد تأثير آن در صفاي دل، تهذيب خاطر و طهارت نفس، به واسطه عمل به مقتضاي آن است.105 اين تأثير در واقع، به تكرار و تتابع عمل تا مرز ملكه شدن آن وابسته است. اهميت تكرار ادراكات و افكار، و كثرت تأمّلات، در تهذيب نفس فراوان است. او به برخي از جنبه‏هاي آن اشاره كرده است. اما نكته اصلي درباره چنين تأثيري آن است كه بدون عنايت ربّاني، اين اثر ظاهر نمي‏شود.106 بر اين اساس، او در مقدّمه حكمت متعاليه‏اش، يكي از شرايط اساسي تحصيل علوم، و فهم و حل پيچيدگي‏هاي حكمت را تصفيه فكر و تهذيب خيال دانسته است.107 او جنبه‏هاي رواني و فلسفي اين مسئله را در مباحث گوناگون مورد نقد و بررسي قرار داده است.108

5. نيّت: در انديشه ملّاصدرا، نيّت نقش قابل ملاحظه‏اي در حاصل شدن تزكيه و تهذيب نفس دارد. او مي‏گويد: اعمال شرعي و آداب ديني، نقش بسزايي در تزكيه و تهذيب نفس دارند،109 اما آنچه اين تأثير را عينيت مي‏بخشد عبارت است از: نيّت خالص.110 نيّت خالص در همه ابعاد زندگي يك انسان، به ويژه براي كسي كه در سير و سلوك عملي قرار دارد، نقشي اساسي ايفا مي‏كند و موجب مي‏شود در اعمال و انديشه‏ها و مقامات عرفاني خود، نتايج مطلوبي را مشاهده كند. بنابراين، از پايين‏ترين مراتب كمال تا عالي‏ترين مراحل آن، تلاش بدون نيّت نتيجه‏بخش نيست.111 البته صحّت و تحقق كامل نيّت خالص در دل انسان، از نوعي وابستگي اجمالي به اصول حكمت و معارف عقلي برخوردار است؛ بدين توضيح كه مباني كلي توحيد، نبوّت و معاد از يك‏سو، و شناخت مراتب هستي از ديگر سو، و پي بردن به جايگاه نفس در هندسه خلقت، انسان را از اغراض غير الهي دور مي‏كند و او را در مسير اغراض هستي‏شناختي و الهي قرار مي‏دهد. بنابراين، ملّاصدرا فقط حكما را داراي چنين مقامي از نيّت دانسته است.112 با توجه اين نكات، ملّاصدرا نيّت را از مهم‏ترين اركان نتيجه‏بخش اعمال عبادي و آداب شرعي دانسته است؛113 زيرا بر اساس روايات، نيّت ركن اصلي در تمثّل و تحقّق صورت‏هاي باطني انسان‏ها و حقايق در دل به شمار مي‏رود.114

6. جوع: جوع (گرسنگي) در تحليل ملّاصدرا، از جمله اموري به شمار مي‏آيد كه در اماته نفس (نفس حيواني) و احياي قلب (نفس انساني) سهم بسزايي دارد و موجب از بين رفتن بسياري از خواهش‏ها و هوس‏هاي نفساني و شهواني است و از اين طريق، آمادگي غيرقابل تصوري در نفس انساني نسبت به پذيرش حقايق و معارف جاري از عالم ملكوت حاصل مي‏شود.115 او مي‏نويسد: كسي كه بر مكروهات116 صبر كند، حيات قلبي و اطمينان نفس مژده اوست و مستحق رجوع به پروردگار خويش است.117 از اين‏رو، اميرالمؤمنين عليه‏السلام نيز رياضت نفس خود را، با جوع توضيح و تبيين كرده است.118 با تكيه بر بيان اميرالمؤمنين عليه‏السلام، ابن ابي‏الحديد نيز جوع را اصل رياضت دانسته است.119

ابن عربي درباره چهار ركن رياضت مي‏نويسد:

الجوع و السهر و الصمت والعزلة؛ فاثنان فاعلان و هما الجوع و العزلة، و اثنان منفعلان و هما السهر و الصمت.120

در ادامه مطلب، كه به شرح هر يك از اين چهار عامل تزكيه نفس مي‏پردازد، درباره جوع مي‏نويسد: جوع همان كم كردن غذاست و سالك نبايد بيش از نيازش به غذا دست دراز كند، بلكه بايد به اندازه‏اي از غذاها بهره گيرد كه او را براي انجام واجباتش محكم و سرپا نگه دارد؛ زيرا با سير شدن شكم، جوارح و جوانح انسان طغيان مي‏كنند و او را به سوي كارهاي نفساني يا شيطاني مي‏كشانند كه رهزن طريقت به شمار مي‏روند.121 سيري شكم ضررهاي جسمي و روحي متعددي در پي دارد كه در روايات به برخي از آنها اشاره شده، و مراعات حال شكم از جمله حقوق اعضاي انسان است كه در اين دنيا بر گردن انسان گذارده شده است.122 بنابراين، توصيه‏هاي فراواني بر جوع شده است.123 عمده‏ترين مصداق گرسنگي شرعي، روزه است كه وجود انسان را از بسياري رذايل و شهوات خالي مي‏گرداند.124

7. سهر: «سهر»، يعني شب‏زنده‏داري يا سحرخيزي براي مناجات با پروردگار و ايجاد ارتباط با عالم ملكوت، از نتايج مفيد جوع به شمار مي‏آيد كه نقش قابل ملاحظه‏اي در تزكيه نفس و رياضت دارد.125 از اين‏رو، در روايات، تأكيدها و توصيه‏هاي فراواني نسبت به اين مسئله شده است.126 امام صادق عليه‏السلام جوع و سهر را يكي از اسباب و عوامل زدودن حجاب بين خدا و انسان (نفس و هوا و هوس آن) معرفي كرده است.127

8. صمت: ابن عربي در توضيح ركن سوم رياضت، «صمت» را اين‏گونه توصيف كرده است: صمت آن است كه سالك با كسي سخن نگويد، و اگر يكي از اجنّه يا انسان‏ها با او سخني گفت، نبايد غير از سخن ضروري و واجب چيزي بگويد.128

ملّاصدرا در اين باب مي‏گويد: حرص قلب براي سخن گفتن، بسيار بزرگ و شديد است. معالجه چنين حرصي ضروري است و فقط با صمت معالجه مي‏شود. پس صمت عقل را بارور مي‏كند، تقوا و ورع را جلب مي‏نمايد، و با تلقين حكمت بر عقل، زبان را بر تكلّم با آن حكمت جاري مي‏سازد.129

در روايات نيز تعابير متفاوتي درباره صمت به كار رفته است؛ از جمله: «دليل التفكر»؛ «من علامات الفقه»؛130 «باب من ابواب الحكمة و يكسب المحبّة»؛131 «كنزٌ وافرٌ»؛ «شعار المحققين بحقائق ما سبق و هو مفتاح كلّ راحة من الدنيا و الآخرة»؛132 از عوامل كمال عقل؛133 عامل نه جزء از ده جزء عبادت؛ «مرآه‏الحكمة»؛134 و «اول العلم».135

9. عزلت: ملّاصدرا ضمن تعريف و توصيف دقيق «عزلت»، آن را به عنوان يكي از راه‏هاي رياضت، تزكيه نفس و درك حقايق، مورد تأكيد و توصيه قرار داده و نوشته است: سرآمد همه امور براي كسي كه خداوند به او فطرتي صاف، ذكاوتي شديد، طبعي لطيف، فهمي گيرا، و استعدادي فراوان داده، اين است كه به امور پست دنيوي و جاه‏طلبي مشغول نباشد، بلكه از اموري كه مانع كمالند دوري كند و با خلوت انس گيرد. در اين روش، بايد به اين امور توجه كند: حضور قلب داشته باشد، همّتش را جمع، و فكرش را در امور الهي جمع كند و البته بايد همه علوم مربوط به فهم علمي شريعت و حقايق را كسب نمايد.136 بر اساس اين عبارات، «عزلت» به معناي عدم اشتغال به امور دنيوي و شهرت‏طلبي است كه شناخت حقايق را به دنبال دارد. او مي‏گويد: هنگامي انسان به عزلت راغب مي‏شود كه به دنبال حقايق اشيا و حالات كمالي نفس باشد.137

انسان، كه از سنخ والاي ملكوت است، با تعلّق گرفتن به اين عالم خاكي، گرفتار اشتغالاتي شده كه او را از اصل خود دور كرده است. اين اشتغالات از آن‏روست كه با استفاده از اين ابزارها و امكانات، به قرب الهي نايل شده و وجودش را از تحصيل اغراض پست دنيوي مثل امور شهواني و غضبي منصرف گرداند. اين هدف براي انسان به دست نمي‏آيد، مگر از طريق خلوت‏گزيني و عزلت از امور دنيوي. بدين‏روي، در حديث وارد شده است:

إنّ الاستيناس بالناس علامة الإفلاس؛138 انس گرفتن با مردم نشانه ورشكستگي است.

از همين‏روست كه بسياري از عرفا و اولياي الهي، خلوت و دوري از مردم را برگزيده و به «چلّه‏نشيني» مي‏پردازند و از اين طريق به بسياري از معارف و حقايق هستي دست مي‏يابند؛ زيرا اشتغال قلب به امور الهي در خلوت، از اموري است كه موجب كشف حقايق و اسرار الهي براي انسان مي‏شود.139

با توجه به اين عبارت، «عزلت» از لحاظ محتوا، داراي برنامه عملي و مبناي نظري ويژه‏اي است. مبناي نظري، كه وابسته به نيّت و قصد سالك است، عبارت است از: رياضت، تزكيه نفس و نيل به حقايق. اما برنامه عملي و محتواي عزلت شامل اموري مثل انس گرفتن با ذكر خداوند، تفكر در صنع الهي و ملكوت الهي،140 و زهد و تقوا در دنيا141 كه مبتني بر دوري از مخلوقات است. ملّاصدرا در شرح اين نكات مي‏نويسد: آگاه باش! عده‏اي از صوفي‏هاي رسمي (آنان كه به تصوف شهرت دارند) به دليل عدم آگاهي از حقايق، عزلت و دوري از مردم را انتخاب كرده، منابع ادراكي را نيز مسدود نموده‏اند؛ به اين گمان كه راه و روش نيل به كمالات و توجه به عالم ملكوت همين است. اما اينان در خطا و اشتباهند؛ زيرا مسدود كردن حواس و ادراكات حسي اساسا ريشه بسياري از ادراكات را مي‏خشكاند و ترك معاشرت با مردم نيز نفاق و وسواس را در دل ايجاد مي‏كند و علاوه بر اين، مانع انجام بسياري از سنّت‏هاي اسلامي شده، انسان را از اخلاق الهي دور مي‏سازد. همچنين روش‏هاي تحصيل علوم عقلي، حسّي، و شرعي و الهي را مسدود و متروك مي‏گرداند. از اين‏رو، انسان را در جهالت و گمراهي فرومي‏برد.142

روشن است كه ملّاصدرا همه لذت عزلت را در ادراكات و فرايندهاي عقلي مي‏بيند. بر اين اساس، معناي «عزلت» و خلوت گزيدن، انقطاع اجتماعي و ظاهري از مردم نيست، بلكه انقطاع فكري، عقيدتي و معنوي از مردم است. از اين‏رو، جمع ميان عزلت و معاشرت دستور و برنامه ملّاصدرا براي رياضت است.

فوايد معاشرت و اختلاط با مردم نيز كم نيست، و در مراحل سير و سلوك علمي و عملي به نفع انسان است. بسياري از مقاصد شرعي و الهي و امور دنيوي با معاشرت مردم حاصل مي‏شوند؛ مانند تعليم و تعلّم، عبادت‏هاي جمعي مثل نماز جمعه و جماعت، زيارت برادران ديني، تواضع، استفاده از تجارب ديگران، درس و عبرت گرفتن از مردم براي رشد و كمال اخلاقي، و ازدواج و توليد نسل.143

بر اساس اين عبارت، نظر ملّاصدرا اين است كه عزلت و معاشرت، دو امر مجزّا از يكديگرند و هر دو از امور نسبي به شمار مي‏روند. يعني نه مي‏توان عزلت را به طور مطلق براي رياضت ترجيح داد و نه معاشرت به طور مطلق منافي با رياضت است، بلكه براي بعضي از سالكان، عزلت مناسب است و براي بعضي ديگر، معاشرت متناسب با كمال و رياضت.

البته اگر عبارت پيشين با دقت بررسي شود، روشن مي‏شود كه عزلت از لحاظ شرعي، فقط در مواردي مشروع است كه انزوا و دوري از اجتماع و احكام و معارف اسلامي را در پي نداشته باشد، مگر زماني كه اولويتي مثل كسب فضايل اخلاقي و اجتناب از رذايل نفساني، يا كسب حقايق علمي و معرفتي از طريق خلوت و مناجات با خداوند و تفكر در آفاق انفس در ميان باشد.

ابن عربي «عزلت» را در معنايي اخلاقي و عرفاني تلقّي كرده كه به اين تحليل نزديك‏تر است.144 عزلت در اين رويكرد، يك مفهوم معرفتي و عملي و فكري و عقيدتي است و در كمتر موردي از برنامه‏هاي سير و سلوك و رياضت، به عنوان اجتناب از مباشرت با مردم تلقّي شده است. مباحث مفصل درباره آداب، حكمت، فوايد و روايات آن را بايد در كتب و مباحث عرفاني جست‏وجو و بررسي كرد.145

10. رفع خواطر: بعضي از علماي اسلامي146 گفته‏اند: آگاه باش! جوهر ناطق انساني، قلب حقيقي به شمار مي‏رود. قلب مانند هدفي است كه نصب شده و از هر سو، به سوي آن تيري پرتاب مي‏شود؛ تيرهايي از حواس پنج‏گانه، تيرهايي هم از حواس دروني مثل شهوت، غضب، خيال، و اخلاق زشت. هر يك از اين امور اثري بر دل مي‏گذارد و دل را به حالت گوناگوني دگرگون مي‏كند. بنابراين، دل انسان دايم در حال تغيير و تحوّل است؛ حتي اگر انسان حواس خود را كنترل كند، امور دروني وي در جريان هستند و به كار خود ادامه مي‏دهند. مؤثرترين عامل تحوّل دل، افكار و اذكارند كه همه اعمال و اراده‏هاي انسان را كنترل و اداره مي‏كنند.147

خود ملّاصدرا همين روند از كيفيت تحقق اعمال انسان را اين‏گونه تفصيل و شرح داده است: نخستين چيزي كه بر عرصه دل وارد مي‏شود، «خواطر» (خاطر) ناميده مي‏شود و عبارت است از: صورت علمي؛ «حديث‏النفس» هم ناميده مي‏شود. دومين چيزي كه در پي خواطر در دل ايجاد مي‏شود، هيجان رغبت نسبت به آن خاطر است. اين هيجان، «ميل‏الطبع» ناميده مي‏شود. سوم حكم دل است بر اينكه آن خاطر سزاوار عمل است يا نه كه «اعتقاد قلبي» ناميده مي‏شود. چهارم تصميم بر التفات نسبت به محتواي خاطر يا انصراف از آن است و «همّت و قصد» ناميده مي‏شود.148

در نقد اين مطلب، فقط دو نكته مهم وجود دارد و آن اينكه «خاطر» غير حديث نفس است. «خاطر» اولين وارد بر دل انسان است كه از عالم غيب بر دل او جاري مي‏شود و داراي دو قسم «ملكي» و «شيطاني» است149 و ارتباطي با حديث نفس ندارد. اما پس از ورود آن به عرصه دل، نفس و قواي مرتبط با محتواي خاطر (گاه قوّه عقلي، گاه قوّه خيالي، و گاه قواي حيواني، مثل شهوت و غضب) به محادثه با آن مي‏پردازند و از مداومت و تكرار اين حادثه، حالت حديث نفس پديد مي‏آيد.150 سپس مراحل بعدي تحقق مي‏يابد.

نكته ديگر اينكه ملّاصدرا همه خواطر، اعم از ملكي و شيطاني، را تجلّي الهي مي‏داند كه اين نكته را در بحث «معاد» اسفار مورد توجه قرار داده است.151 ناگفته نماند كه اين تحليل از خواطر در واقع برگرفته از عبارات و تحليل‏هاي عرفاني ابن عربي است152 و مطالبي نيز از وي نقل كرده است. دليل اين تحليل آن است كه با استناد به آيه «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ.» (الرحمن: 29) و تجلّي آن از سوي حضرت حق بر دل انسان (تجلّي كل يوم هو في شأن)، دل انسان به حالات متفاوتي منقلب مي‏شود و از اين‏رو، دل انسان را «قلب» ناميده‏اند.153 بنابراين، هر حالي كه وارد قلب انسان مي‏شود تجلّي الهي است.154

روشن است كه حدوث و ورود خواطر در دل انسان به دو شيوه يا يكي از دو نوع اتفاق مي‏افتد: قسمي كه انسان را به شرور دعوت و بدان وادار مي‏كند؛ و قسمي كه به امور خير مي‏كشاند. اوّلي خاطر مذموم است كه «وسواس» ناميده مي‏شود، و دومي خاطر محمود است كه «الهام» خوانده مي‏شود.155 از اين‏رو، ملّاصدرا به تهذيب خاطر براي رسيدن به تهذيب نفس و صفاي دل توصيه كرده است.156 او دو شيوه براي اين مهم توصيه مي‏كند:

1. بررسي آنها بر اساس ميزان شرع كه در اين‏باره مي‏نويسد: كسي كه توانسته است خواطر را تشخيص دهد، آنها را در اولين گام، با ترازوي شريعت سنجيده است. اگر مطابق بوده آن را امضا كرده، و اگر مخالف بوده آن را رد نموده است. و اگر مساوي بوده خواطري را كه به مخالفت هوا و هوس نزديك‏ترند برگزيده است.157 اساسا علم به خواطر و محك زدن آنها با ملاك شريعت نبوي يكي از مهم‏ترين شرايط و مقامات علمي و معرفتي است.158 از اين‏رو، عرفاي والامقامْ شريعت نبوي و افاضات ائمّه اطهار عليهم‏السلام را از جمله مهم‏ترين ملاك‏هاي تشخيص كشف معرفي كرده‏اند.159 از سوي ديگر، عالمان بر خواطر، جايگاه ويژه‏اي در بيان حقايق و معارف الهي قايلند كه در روايات مورد توجه و تأكيد قرار گرفته است.160

2. توجه به خودشناسي در همه ابعاد ممكن آن، نقشي اساسي در تشخيص خواطر دارد.161 «تلوين» در نظر ابن عربي بر اساس استناد به آيه «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ»حقيقت تجلّي است، و كمال سالك به شمار مي‏رود؛162 اما در نظر بيشتر عرفان، به دليل انقلاب حالات سالك در اين روند از سلوك، كه داراي مقام نيست، نقص سالك به شمار مي‏رود.163 بر اساس عبارات ملّاصدرا نيز تلوين نقصي براي سالك است. به هر حال، بر اساس نظر ملّاصدرا، رفع خواطر از جمله عوامل تزكيه نفس است كه در اين عبارت، برخي از نتايج آن را يادآور شده است. اما درباره خود مسئله رفع خواطر، وي نكاتي را به عنوان راه‏كار عملي ذكر كرده كه حايز اهميتند. اين راه‏كارها عبارتند از: عزلت، خلوت، ذكر، مواظبت بر طهارت تمام، عبادت، مراقبت، محاسبه، اعراض از مشاغل دنيوي (دل‏مشغولي‏هاي غيرالهي)، خالي كردن دل از محبت دنيا، و رغبت به خدا. به طور كلي، همه اين عوامل در مجموع، خواطر شيطاني را از انسان دور مي‏كنند و سالك را تا سر حدّ سفر دوم از سفرهاي چهارگانه عرفاني پيش مي‏برند، و بسياري از حقايق در اين مرحله بر سالك كشف مي‏شوند.

11. معرفت نفس: به نظر ملّاصدرا، استوارترين مردم در تشخيص خواطر، استوارترين آنها در خودشناسي است.164 از اين‏رو، اين يكي از مصاديق بيان نوراني اميرالمؤمنين علي عليه‏السلام است كه مي‏فرمايد:

نال الفوز الاكبر من ظفر بمعرفة النفس؛165 كسي كه بر شناخت نفس موفق شود بر كاميابي بزرگي دست يافته است.

ملّاصدرا در تعريف «حكمت» گفته است: معرفت نفس، اساس و ريشه همه معرفت‏هاست.166 از اين‏رو، به دست آوردن چنين معرفتي، آن هم در كامل‏ترين حدّش، ضروري‏ترين شرطْ معرفتِ خواطر است. البته روشن است كه معرفت نفس ابعاد گسترده و فراواني دارد و بررسي تفصيلي تأثير ابعاد آن در تزكيه نفس و معرفت، مجالي ويژه مي‏طلبد.

12. ذكر: روشن شد كه يكي از اركان خلوت و حكمت، پرداختن به ذكر خداوند و مناجات با ساحت والاي الهي است. ذكر نقش قابل توجهي در تصفيه، تزكيه و درك والاي حقايق ايفا مي‏كند. ملّاصدرا ذكر را نوري بازدارنده از نفوذ و تسلط شيطان بر وجود انسان مي‏داند و در اين نظر، بر طبق روايتي از اميرالمؤمنين عليه‏السلام كه مي‏فرمايد: «إنّ الشيطان جاثم علي قلب ابن آدم، فاذا ذكر تولّي و خفس، و اذا غفل التقم قلبه فحدّثه و مناه»،167 مي‏گويد: ذكر به منزله صيقل‏دهنده قلب است و غفلت از خدا به منزله كدورت آن. صفاي دل وابسته ذكر است. ذكر قلب را نوراني مي‏كند و استوار مي‏گرداند.

منظور از «ذكر» مطلق در اصطلاح عرفاني، ذكر زباني و حضور قلبي، روحي و قواي ادراكي در محضر الهي است. اگر انسان شرايط بندگي را به جا آورد، حقيقت ذكر زباني به اعماق وجودش راه مي‏يابد و همه مراتب نفس او نورانيت پيدا مي‏كنند و به تجلّي افعالي حق تعالي نايل مي‏شود.168

نكات مهمي كه در اين عبارت بيان شده، عبارتند از: كارآمد بودن ذكر در رفع برخي موانع، توصيه به ذكر «يا هو يا من هو يا من لا هو الاّ هو»، بيان روند ارتقاي مراتب ذكر، و دفع خواطر به وسيله ذكر.

نكته اخير (خواطر) بعدا مورد بحث قرار خواهد گرفت؛ اما سه نكته نخست از جهاتي قابل بررسي هستند. ملّاصدرا مي‏گويد: دل كساني كه به زنگار گناهان و قدم‏هاي شياطين آلوده شده است، به سختي مورد فتح الهي قرار مي‏گيرد، و ذكر الهي تنها راه عمران و عمارت چنين دل‏هاي ويراني است؛169 زيرا ذكر بنا بر بيان ائمّه اطهار عليهم‏السلام، ضعف و اندوه را از دل بيرون مي‏برد170 و آتش شهوات را خاموش مي‏گرداند171 و قلب را از غفلت خارج مي‏كند.172 از سوي ديگر، روند ارتقاي مراتب ذكر از ذكر زباني تا ذكر قلبي، مهم‏ترين مسئله در نيل به حقايق است كه در روايات اسلامي نكات ارزنده‏اي را به خود اختصاص داده است.173

توصيه به ذكر، روند عملي تزكيه نفس و رياضت به شمار مي‏رود كه ملّاصدرا در اينجا بدان توجه كرده است. اما توجه اصلي او به اذكاري معطوف است كه در بيان روايات وارد شده. اين توجه بدان بيان است كه ذكر داراي دو قسم اصلي است: ذكر حقيقي قلب «فكر» است،174 و ذكر زباني براي كساني است كه يا اهل فكر نيستند و يا به ذكر زباني اكتفا مي‏كنند. در شرع مقدّس اسلام، رويكرد توصيه به ذكر به اين دليل است كه رغبت دروني متديّنان به ذكر زباني را تأمين نمايد. از اين‏رو، به جاي اينكه محتوا و حكمت ملكوتي اذكار و اوراد را تشريح كند، تنها به تكرار اعداد خاصي از آنها توصيه كرده است.175 تفصيل اين مسئله را بايد از منظر عرفاني بررسي كرد كه اين از حوصله اين مقاله خارج است.

13. معالجه امراض نفساني: ملّاصدرا برخي توصيه‏هاي اخلاقي را براي مبارزه با رذايل اخلاقي و درمان آنها ارائه كرده است كه مهم‏ترين دستورالعمل‏هاي او را ملاحظه مي‏كنيم:

الف ـ دستور اصلي براي معالجه مرض‏هاي نفساني، كسب «علم» و «صبر» است.176

ب ـ دستورالعمل مهم ديگر وي توجه به دستورات و وظايف شرعي است؛ بدين معنا كه سالك بايد دستورات شرعي را براي حلّ مشكلات روحي و اخلاقي خود ملاحظه و بدان عمل كند؛ زيرا فايده اصلي اعمال شرعي عبارت است از: تصفيه قلب از اموري كه موجب كدورت، مرض و حجاب دل از مطالعه حق مي‏گردد.177

ج ـ روش سوم براي معالجه امراض نفساني انسان، معالجه با ضد صفات و مرض‏هاي عارض بر دل است. بدين‏روي، معالجه جهل با تعلّم، معالجه بخل با سخاوت، معالجه تكبّر با تواضع، و معالجه حرص شديد به هوا و هوس با خودداري از شهوات و خواهش‏هاي نفس صورت مي‏گيرد.178

د ـ روش ديگر تبعيت از استاد اخلاق است؛ زيرا استاد طبيب امراض نفساني است.179

ملّاصدرا همچنين در مقام طبيبي حاذق و زيرك، دستوراتي براي معالجه برخي ديگر امراض نفساني دارد:

ه . ـ روش معالجه تكبّر كه آن را علمي مي‏داند كه نفس انساني به سبب آن تكميل مي‏شود و اين به دست نمي‏آيد، مگر از طريق رياضت‏هاي سخت، و اظهار ذلت و خضوع به ساحت خداوند و پيامبر اكرم و ائمّه اطهار عليهم‏السلام. اين روش، شيوه علمي براي معالجه تكبّر و تجبّر است. اما دواي عملي براي اين مرض، عبارت است از: تواضع عملي در محضر خدا، و مراقبت از اعمال با تكيه بر سنّت‏هاي نبوي و ولايي.180 علماي اخلاق نكات مفصّل‏تري در باب معالجه تكبّر گفته‏اند؛ مثلاً، نكاتي در باب اسباب تكبّر و رفع آنها، و انواع تكبّر، و معالجه‏هاي علمي و عملي آن.181

«تواضع»، كه ضدتكبّر است، به عنوان يكي از عوامل اخلاقي تزكيه نفس و صفا يافتن دل براي درك و فهم حقايق عقلي و معارف الهي به شمار مي‏رود؛ زيرا از بين رفتن تكبّر، انسان را در پايين‏ترين مراتب هستي نشان مي‏دهد، ولي هدفش رسيدن به اوج كمال است و بدين‏روي، او همه تلاش و همّت خود براي رسيدن به آن چشم‏انداز به كار مي‏بندد.182 همچنين روايات فراواني مبني بر اجتناب از تكبّر و آراستگي به زي تواضع وجود دارند كه نكات قابل توجهي دربردارند.183

وـ روش معالجه عجب كه منشأ آن كمبود عقل و دانش است و راه معالجه آن نيز كسب معرفت نسبت به احوالات خود و رابطه نيازمندي‏اش با خداوند است.184

14. حُسن خلق: ملّاصدرا بسياري از آفت‏ها و مرض‏هاي نفساني در دل انسان را به وسيله تحصيل ملكه عدالت قابل درمان مي‏داند و مي‏گويد: قواي حيواني انسان كه عبارتند از: شهوت، غضب، وهم، و بهيميّت، اركان صورت باطني انساني به شمار مي‏روند كه رئيس همه صفات و رذايل شكل يافته در دل هستند.185 اعتدال در اين قوا، حسن خلق را پديد مي‏آورد و با حاصل شدن حسن خلق، دل انسان را از هر مرض و آفتي سالم و دور نگه مي‏دارد.186

15. معالجه با قرآن: ملّاصدرا در تحليلي ظريف از صفت و لقب «شفاء»، كه براي قرآن ذكر شده است187 مي‏گويد: شفاء، كه از نام‏هاي قرآن است، بدين‏روي، به اين اسم نام‏گذاري شده كه مرض‏هاي نفساني و دردهاي دروني نفس را شفا مي‏دهد؛ مرض‏هايي مثل جهل، تكبّر، حسادت، عُجب، ريا، نفاق، شهوت و غضب.188 در اين رويكرد، بسياري از امراض و رذايل موجود در قلب، به وسيله تلاوت و تأمّل در قرآن درمان مي‏شوند؛ مثلاً، خود ملّاصدرا درباره علاج نفاق مي‏نويسد: دهمين اسم سوره «قل هو اللّه احد»، «مشقشقه» است كه به معناي صحّت يافتن از بيماري است. پس كسي كه اين سوره را بشناسد، از مرض نفاق و شرك خلاصي مي‏يابد.189 او درباره معالجه مرض حبِّ مال نيز مي‏گويد: اخلاص در قرائت و رجوع به قرآن از داروهاي اساسي درمان اين مرض است.190

توصيه‏ها و نكات ديگري را نيز درباره معالجه ساير مرض‏هاي نفساني، مثل حسد، ريا و شهوت در ديگر مباحث مطرح كرده است كه به بررسي مجزّا و مفصّل نياز دارد.191

16. توصيه به تدبّر در قرآن: با توجه به نكته اخير در باب تأثير قرآن بر درمان امراض نفساني و رذايل اخلاقي، ملّاصدرا توجه اكيدي نسبت به قرآن دارد192 كه بررسي موارد آن مجالي موسع مي‏طلبد؛ اما اساس اين توصيه آن است كه قرآن دواي بي‏بديل دردها و رنج‏هاي روحي و اخلاقي انسان است.193

17. پيروي از پيامبر اكرم و خاندان پاك او عليهم‏السلام: ملّاصدرا در پايان رساله العرشية به اين نكته تصريح كرده كه اين مسائل (حقايق حكمت) فقط از طريق اقتباس از نور نبوت و التماس از باطن ولايت قابل فهم هستند؛194 چراكه خود نيز پس از طي همه راه‏هاي ممكن براي رسيدن به معرفت، بسياري از ظرافت كاري‏هاي حكمت متعاليه را از اين مسير يافته است.195 البته مباني نظري تحصيل حكمت از طريق نبوّت و ولايت در جاي خود، اثبات شده است.196 از اين‏رو، ملّاصدرا در باب تمسّك به حقايق وحياني براي نيل به محتواي حكمت، توصيه‏هاي مؤكّدي دارد كه براي مثال، مي‏توان به اين سفارش اشاره كرد كه مي‏گويد: از پيامبر خود الگو بگير كه شايسته‏ترين الگو براي طالبان حقيقت است.197

18. دعا: دعا نيز در قاموس معنوي و عرفاني ملّاصدرا از اهميت ويژه‏اي برخوردار است و از اسباب مهم تزكيه نفس و راه يافتن به حقايق به شمار مي‏رود. از اين‏رو، در موارد فراواني از مباحث خود، طالب حكمت را براي فهم و درك صحيح و دقيق مسئله، به دعا و مناجات توصيه كرده است.

جمع‏ بندي

با تكيه بر مباني فلسفي و عرفاني ملّاصدرا در بحث‏هاي اخلاقي، فهم مسائل حكمت و حقايق هستي ارتباط محكم و اساسي با تزكيه نفس دارد و مهم‏ترين مسير و روش نيل به اين حقايق، تزكيه نفس مي‏باشد. اما روش‏هاي صحيح و كارآمد براي اين منظور توسط ملّاصدرا به طور منسجم ارائه نشده است. آنچه در اين نوشتار ارائه گرديد طرحي منسجم از روش‏ها و دستورالعمل‏هاي ملّاصدرا براي تزكيه نفس است و اميد آن مي‏رود كه راه فراموش‏شده فهم حكمت متعاليه يعني سير و سلوك معنوي، بيش از پيش مورد توجه و پيمايش شيفتگان حقيقت قرار گيرد.

در اين مسير فقط يك نكته باقي مي‏ماند كه شايسته بررسي و پژوهش سالكان كوي معرفت است و آن هم به بررسي رابطه عيني فضايل با مسائل ويژه فلسفي مربوط مي‏باشد. به اين توضيح كه مثلاً، صدق در گفتار يا ترك شراب‏خواري از چه ارتباط هستي‏شناختي يا معرفت‏شناختي با

فهم دقيق و صحيح مثلاً مسائل مربوط به «وجود و ماهيت» برخوردار است.

    پى نوشت ها

        1 دانش‏آموخته حوزه علميه و كارشناس ارشد فلسفه.
        2 و3 و4ـ صدرالدين محمّدبن ابراهيم شيرازى ملّاصدرا، الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة (تهران، حيدرى، 1368)، ج 1، ص 9 / ج 6، ص 9 / ص 102.
        5ـ ملّاصدرا، المشاعر، تصحيح هانرى كربن تهران، ظهورى، 1363، چ دوم، ص 2.
        6ـ ملّاصدرا،مفاتيح‏الغيب، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1363، ص 8.
        7ـ ملّاصدرا،العرشية، تصحيح غلامحسين آهنى تهران، مولى، 1361، ص 287.
        8ـ ملّاصدرا، تفسير آيه نور، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مولى، 1362، ص 192.
        9ـ ملّاصدرا، المظاهر الالهيّة، تحقيق و تصحيح سيد جلال‏الدين آشتيانى قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1377، چ دوم، ص 58.
        10ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، تصحيح سيد جلال‏الدين آشتيانى قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1380، چ سوم، ص 592.
        11ـ داود قيصرى، شرح فصوص‏الحكم، تصحيح سيد جلال‏الدين آشتيانى تهران، علمى و فرهنگى، 1375، ص 130 و 1160.
        12ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 218.
        13ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 422.
        14ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404، ج 69، ص 50.
        15ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 422.
        16ـ ر.ك. داود قيصرى، پيشين، ص 130 و 1160 / سيد حيدر آملى، المقدّمات من نصّ النصوص، تصحيح هانرى كربن تهران، توس، 1367، چ دوم، ص 30، 112، 273 و 320.
        17 و 18-ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 7، ص 24 / ص 25.
        19ـ ر.ك. به رحيم قربانى، «حكمت و فلسفه؛ بازشناسى تعريف بر اساس فلسفه ملّاصدرا»، معرفت فلسفى 15 بهار 1386، ص 231.
        20ـ ملّاصدرا، اسرارالآيات، تصحيح محمّد خواجوى تهران، انجمن حكمت و فلسفه ايران، 1360، ص 116.
        21ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 181.
        22ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبية فى المناهج السلوكية، تصحيح سيد جلال‏الدين آشتيانى قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1382، ص 429.
        23ـ همان، ص 293 / ملّاصدرا، العرشية، ص 266 / ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 193.
        24ـ عفيف‏الدين تلمسانى، شرح منازل‏السائرين الى الحقّ‏المبين قم، بيدار، 1371، ج 1، ص 71.
        25ـ ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 215.
        26 و 27ـ ملّاصدرا، شرح اصول‏الكافى، تصحيح محمّد خواجوى
        تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1370، ج 3، ص 46 / ص 298.
        28ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 383.
        29ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 692.
        30ـ حسن حسن‏زاده آملى، تعليقات شرح المنظومة، تحقيق و تصحيح مسعود طالبى تهران، ناب، 1379، ج 5، ص 177.
        31ـ ملّاصدرا، تفسير سوره‏الجمعة، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مولى، 1362، ص 289.
        32ـ ملّاصدرا، شرح اصول‏الكافى، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1376، ج 2، ص 100.
        33ـ ملّاصدرا، اسرارالآيات، ص 12.
        34ـ ملّاصدرا، شرح اصول‏الكافى، ج 2، ص 452.
        35ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 359.
        36و37ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مؤسسه مطالعات‏وتحقيقات فرهنگى،1366،ج1،ص349 / ص 312.
        38ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 303 / همو، مفاتيح‏الغيب، ص 299.
        39ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 1، ص 593.
        40ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 8، ص 370.
        41ـ ميرزا حسين نورى، مستدرك الوسائل قم، مؤسسة آل‏البيت لاحياء التراث، 1408، ج 8، ص 297.
        42ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 7.
        43و 44و45-ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 141 / ص 8 / ص 10.
        46ـ ملّاصدرا، المظاهر الالهيّة، ص 122.
        47ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 2، ص 81.
        48و49 -ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 306 / ص 563.
        50ـ ملّاصدرا، التفسير الكبير، تصحيح سيدعبداللّه فاطمى قم، مطبعة الحكمة، 1393ق، چ دوم، ص 428.
        51و52ـ ملّاصدرا، تفسير القرآن الكريم، تصحيح محمّد خواجوى قم، بيدار، 1364، ج 4، ص 323 / ج 6، ص 104.
        53ـ ملّاصدرا، التفسير الكبير، ص 229.
        54و55ـ ملّاصدرا، تفسير القرآن‏الكريم، ج 6، ص 272 / ص 226.
        56ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 2، ص 205.
        57ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 652.
        58ـ ملّاصدرا، تفسير سوره‏الجمعه، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مولى، 1362، ص 80.
        59ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبية، ص 298.
        60ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 258.
        61ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 60.
        62ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 7، ص 104.
        63ـ ملّاصدرا، تفسير الكبير، ص 247.
        64ـ محمّدباقر مجلسى، پيشين، ج 6، ص 104.
        65ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبية، ص 430.
        66ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 2، ص 275.
        67و68ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبية، ص 430 / ص 431.
        69ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 2، ص 15.
        70ـ ملّاصدرا، تفسير القرآن الكريم، ج 6، ص 306 / همو، تفسير سوره اعلى، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مولى، 1363، ص 207/ همو، تفسير سوره‏الجمعه، ص 282 / همو، تفسير آيه نور، ص 154 / همو، الحكمه‏المتعالية، ج 1، ص 3؛ ج 9،ص 139 و 157.
        71ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 690.
        72ـ ملّاصدرا، تفسير آيه نور، ص 188.
        73ـ ملّاصدرا، تفسير القرآن الكريم، ج 6، ص 272.
        74ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 108.
        75ـ ملّاصدرا، الرسائل الواردات القلبية (قم، مصطفوى، بى‏تا)، ص 277.
        76ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبيّة، ص 409.
        77ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 1، ص 361.
        78ـ ملّاصدرا، مفاتيح الغيب، ص 61.
        79ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 373 / ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 9.
        80و81و82و83ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 1، ص 137/ ج 5، ص 265 / ج 2، ص 48 / ج 1، ص 273.
        84ـ همان، ج 6، ص 284.
        85ـ ملّاصدرا، الواردات القلبية تهران، انجمن حكمت و فلسفه ايران، 1358، ص 95.
        86ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 556.
        87ـ ملّاصدرا، مفاتيح الغيب، ص 688.
        88ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 1، ص 448 / ابومحمّد غزالى، احياء علوم الدين بيروت، دارالكتب العربى، بى‏تا، ج 8، ص 137.
        89و90ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 339 / ص 125.
        91ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 373.
        92ـ ملّاصدرا، تفسير القرآن الكريم، ج 4، ص 271.
        93ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 327.
        94ـ ملّاصدرا، تفسير القرآن‏الكريم، ج 6، ص 188.
        95ـ ملّاصدرا، التفسيرالكبير، ص 121.
        96ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 1، ص 373.
        97ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبيّة، ص 363.
        98ـ ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 71.
        99ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 6، ص 6 / ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 592.
        100ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 473.
        101-و102 ملّاصدرا، الحكمه‏المتعالية، ج 7، ص 185 / ج 7، ص 189.
        103ـ ملّاصدرا، الرسائل الواردات القلبيه، ص 263.
        104ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 1، ص 4، 6 و 7.
        105و106ـ ملّاصدرا، شرح اصول‏الكافى، ج 2، ص 82 / ج 1، ص 544.
        107ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 1، ص 7.
        108ـ همان، ج 7، ص 176؛ ج 9، ص 119.
        109ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 139 و 303.
        110ـ ملّاصدرا، العرشيه، ص 288.
        111ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبيّة، ص 395.
        112ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 231 / همو، المبدأ و المعاد، ص 302 و 566.
        113ـ ملّاصدرا، الشواهد الربوبيّة، ص 429.
        114ـ همان، ص 319 / محمّدبن يعقوب كلينى، الكافى تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365، چ چهارم، ج 5، ص 20 / ابن ابى‏جمهور احسائى، عوالى اللئالى (قم، سيدالشهدا، 1405)، ج 1، ص 407 / محمّدباقر مجلسى، پيشين، ج 67، ص 209.
        115ـ ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 159.
        116ـ بر اساس آيه 155 سوره بقره، مكروهات عبارتند از: خوف، جوع، نقص در اموال و انفس و ثمرات.
        117ـ ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 159.
        118ـ سيد رضى، نهج‏البلاغه، تصحيح صبحى صالح تهران، اسوه، 1415، ص 578.
        119ـ ابن ابى‏الحديد، شرح نهج‏البلاغه قم، مكتبة آيه‏اللّه مرعشى نجفى، 1404، ج 16، ص 295.
        120و121ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية بيروت، دارصادر، بى‏تا، ج 1، ص 277 / ص 278.
        122ـ ميرزا حسين نورى، پيشين، ج 11، ص 157.
        123ـ ابن ابى‏جمهور احسائى، پيشين، ج 1، ص 273 و 325 / محمّدباقر مجلسى، پيشين، ج 67، ص 40.
        124ـ محمّدبن يعقوب كلينى، پيشين، ج 4، ص 180.
        125ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية، 4 جلدى (بيروت، دارصادر، بى‏تا)، ج 1، ص 278.
        126ـ ميرزا حسين نورى، پيشين، ج 6، ص 271 / محمّدباقر مجلسى، پيشين، ج 75، ص 3639 و 379.
        127ـ امام صادق عليه‏السلام، مصباح الشريعة قم، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، 1400، ص 169.
        128ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية، ج 4، ص 258.
        129ـ ملّاصدرا،شرح اصول الكافى، ج 1، ص 448.
        130ـ محمّدبن يعقوب كلينى، پيشين، ج 1، ص 15 و 36.
        131ـ همان، ج 2، ص 113.
        132ـ ميرزا حسين نورى، پيشين، ج 9، ص 16 و 20.
        133ـ همان، ج 11، ص 296.
        134ـ حسن‏بن ابى‏الحسن ديلمى، ارشادالقلوب قم، رضى، 1412، ج 1، ص 104.
        135ـ محمّدبن محمّد كوفى، الجعفريات تهران، مكتبة نينوا الحديثه، بى‏تا، ص 231.
        136ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 119.
        137ـ همان، ج 7، ص 186.
        138ـ ابن ابى‏الحديد، شرح نهج‏البلاغه، ج 10، ص 44.
        139ـ ملّاصدرا، الرسائل القضاء و القدر، ص 221.
        140ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 7، ص 187.
        141ـ ملّاصدرا، الرسائل، ص 222.
        142و143-ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 1، ص 393 / ج 1، ص 370.
        144ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية 14 جلدى، ج 4، ص 257.
        145ـ ر.ك. احمدبن محمّدبن فهد حلّى، التحصين فى صفات العارفين، تصحيح و ترجمه سيدعلى جبّار گلباغى ماسوله قم، لاهيجى، 1377، ص 19 / امام صادق (ع)، پيشين، ص 99 / ابومحمّد غزالى، پيشين، ج 6، ص 54.
        146ـ ابومحمّد غزالى، پيشين، ج 8، ص 46، مع تصرف مّا.
        147ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 301.
        148ـ ملّاصدرا، مفاتيح الغيب، ص 214 / ابومحمّد غزالى، پيشين، ج 8، ص 73.
        149ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 302.
        150ـ محمّدبن حمزه فنارى، مصباح الانس، تصحيح محمّد خواجوى تهران، مولى، 1374، ص 50.
        151ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 9، ص 335.
        152ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية 4 جلدى، ج 3، ص 470.
        153ـ ملّاصدرا، المبدأ والمعاد، ص 303 و 610 / سيدحيدر آملى، جامع‏الاسرار و منبع الانوار تهران، علمى و فرهنگى، 1368، ص 137.
        154ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية 4 جلدى، ج 2، ص 446.
        155ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 1، ص 244.
        156ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 6، ص 6.
        157ـ ملّاصدرا، مفاتيح الغيب، ص 161.
        158ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية (4 جلدى)، ج 2، ص 365.
        159ـ داود قيصرى، شرح فصوص‏الحكم، ص 932، تعليقه 21.
        160ـ محمّدباقر مجلسى، پيشين، ج 2، ص 52 / سيدبن طاووس، مهج‏الدعوات قم، دارالذخائر، 1411، ص 51.
        161ـ ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 385.
        162ـ ابن عربى، الفتوحات المكّية، ج 13، ص 200.
        163ـ عبدالرزاق كاشانى، لطائف الاعلام فى اشارات اهل الالهام، تصحيح مجيد هادى‏زاده تهران، ميراث مكتوب، 1379، ص 181.
        164ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 160.
        165ـ عبدالواحد تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1366، ص 232.
        166ـ ملّاصدرا، اسرارالآيات، ص 131 / ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 8، ص 224.
        167ـ اين حديث با تعبيرى در جوامع روايى آمده است: «انّ الشيطان واضع خطمه على قلب ابن آدم، فاذا ذكراللّه سبحانه خفس، و ان نفسى التقم قلبه، فذلك الوسواس الخنّاس.» محمّدباقر مجلسى، پيشين، ج 6، ص 194.
        168ـ ملّاصدرا، الرسائل، ص 231.
        169ـ ملّاصدرا، مفاتيح‏الغيب، ص 178.
        170ـ ميرزا حسين نورى، پيشين، ج 12، ص 123.
        171ـ محمّدباقر مجلسى، پيشين، ج 91، ص 126.
        172ـ ورّام‏بن ابى فراس، مجموعه ورّام قم، مكتبه‏الفقيه، بى‏تا، ج 2، ص 117.
        173ـ ميرزا حسين نورى، پيشين، ج 5، ص 396 / محمّدبن الفتال النيشابورى، روضه‏الواعظين قم، رضى، بى‏تا، ج 2، ص 390.
        174و175ـ ملّاصدرا، تفسير سوره‏الجمعة، ص 299 / ص 278.
        176ـ ملّاصدرا، التفسيرالكبير، ص 364 / همو، اسرارالايات، ص 4 / ابومحمّد غزالى، پيشين، ج 12، ص 16.
        177ـ همان، ص 365 / مولى محسن فيض كاشانى، المحجة البيضاء فى تهذيب‏الاحياء، تصحيح على‏اكبر غفارى قم، مؤسسه‏النشر الاسلامى، 1417، چ چهارم، ج 5، ص 31 / ابومحمّد غزالى، پيشين، ج 8، ص 30.
        178ـ ابومحمّد غزالى، پيشين، ج 8، ص 110 / مولى محسن فيض كاشانى، پيشين، ج 5، ص 109.
        179ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 5، ص 349.
        180ـ ملّاصدرا، شرح اصول‏الكافى، ج 2، ص 115.
        181ـ ابومحمّد غزالى، پيشين، ج 11، ص 41 / مولى محسن فيض كاشانى، پيشين، ج 6، ص 252.
        182ـ ملّاصدرا، شرح اصول‏الكافى، ج 2، ص 113.
        183ـ ميرزا حسين نورى، پيشين، ج 7، ص 70 / عبدالواحد تميمى آمدى، پيشين، ص 142، 248، 309 و 376 / محمّدبن يعقوب كلينى، پيشين، ج 1، ص 48؛ ج 2، ص 121.
        184ـ ملّاصدرا، شرح اصول‏الكافى، ج 1، ص 587.
        185ـ ملّاصدرا، اسرارالايات، ص 181.
        186ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 1، ص 421.
        187ـ اسراء: 82.
        188ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 7، ص 52 / همو، اسرارالآيات، ص 15.
        189ـ ملّاصدرا، شرح اصول الكافى، ج 3، ص 110.
        190ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 7، ص 52.
        191ـ همان، ج 9، ص 93؛ ج 6، ص 386 / ملّاصدرا، الحاشية على الالهيّات قم، بيدار، بى‏تا، ص 116 / ملّاصدرا، المبدأ و المعاد، ص 360.
        192ـ ملّاصدرا، الرسائل الواردات القلبية، ص 263.
        193ـ ملّاصدرا، الحكمة المتعالية، ج 7، ص 44.
        194ـ ملّاصدرا، العرشية، ص 287.
        195ـ ملّاصدرا، اجوبه‏المسائل، تصحيح حسن حسن‏زاده آملى و عبداللّه شكيبا تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1378، ص 45
        196ـ رحيم قربانى، پيشين، ص 231.
        197ـ ملّاصدرا، تفسير سوره‏الجمعة، ص 327.

+ ارسال شده در  سه شنبه 15 آذر1390ساعت 13:23  توسط کاف عین  |